Absolwent Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie (2008) oraz Wyższej Szkoły Oficerskiej Sił Powietrznych w Dęblinie (2009). Po ukończeniu WSO SP rozpoczął służbę w 78 pułku rakietowym OP na stanowisku dowódcy plutonu przechowywania i elaboracji (dywizjon techniczny). Obecnie ppor. Bużantowicz pracuje w Wydziale Mechatroniki Wojskowej Akademii Technicznej w Warszawie na stanowisku młodszego inżyniera.
1. Wprowadzenie
Mimo ciągłego rozwoju techniki bojowej i prowadzenia intensywnych prac badawczo–rozwojowych nad kolejnymi, coraz bardziej zaawansowanymi zestawami rakietowymi, zdawano sobie sprawę z faktu, że nawet najskuteczniejsze systemy obrony powietrznej mogą okazać się bezsilne wobec zmasowanych ataków prowadzonych przez ugrupowania samolotów przeciwnika na obiekty strategiczne.
W ZSRR problem ten zdecydowano się rozwiązać, opracowując rakiety przeciwlotnicze z głowicami jądrowymi zdolnymi do niszczenia grupowych celów powietrznych, wykonujących nalot w zwartym szyku bojowym. Tak powstały rakiety z ładunkami specjalnymi w wersjach W–760 i W–760W (systemu S–75) oraz W–870, W–880N i W–880MN(systemu S–200).
2. Historia konstrukcji
Wstępny projekt rakiety dla PZR S–200A Angara w wersji 5W21 (W–860) z konwencjonalną, 217–kilogramową głowicą bojową ОКБ–2 przedstawiło pod koniec grudnia 1959 roku. Parametry pocisku 5W21 okazały się niezadowalające – osiągnięto charakterystyki gorsze w stosunku do przyjętego już wtedy na uzbrojenie armii amerykańskiej zestawu Nike–Hercules, a także w odniesieniu do rakiet 5W11 rodzimego systemu Dal. W związku z tym – na mocy decyzji komisji ds. wojskowo–przemysłowych nr 136 z dnia 12 września 1960 r. – określono następujące minimalne wymagania dla rakiet nowego systemu S–200: możliwość zwalczania celów powietrznych poruszających się z prędkością naddźwiękową – z odległości 110–120 km, zaś przemieszczających się z prędkościami poddźwiękowymi – z odległości 160–180 km (przy wykorzystaniu pasywnego odcinka lotu rakiety po wyczerpaniu rakietowych materiałów napędowych).
Wprowadzono wymagane poprawki i już w 1962 roku przystąpiono do poligonowych testów zmodyfikowanej rakiety w wersji 5W21A (W–860P), spełniającej wymienione wyżej warunki, którą ostatecznie przyjęto na wyposażenie PWO w 1967 roku. Produkcję rakiet podjął zakład nr 272 (ros. „Северный завод”) w Leningradzie.
Mniej więcej w tym samym czasie zespół W.A. Fedułowa (ros. В.А. Федулов), konstruktora odpowiedzialnego za W–860, rozpoczął pracę nad pociskiem W–870 – wyposażonym w ładunek specjalny, tj. głowicę jądrową o sile rażenia 25 kT TNT. Rakieta w wersji W–870 zasadniczo nie odbiegała pod względem konstrukcyjnym od W–860; podstawowa różnica obejmowała brak zapalnika zbliżeniowego (ładunek bojowy miał być podrywany za pomocą sygnału radiowego). Planowano uzupełnianie baterii radiotechnicznych jednostek eksploatujących W–870 o dodatkową stację, przeznaczoną wyłącznie do naprowadzania rakiet z ładunkiem specjalnym (metodą dowódczą, poprzez komendy radiowe) [1]. Projekt został przedstawiony przez ОКБ–2 do akceptacji 20 grudnia 1961 roku, ale – wg Michaiła Łazariewicza Borodulina (ros. Михаил Лазаревич Бородулин), oficera PWO [3], a później pracownika 4 Zarządu Głównego Ministerstwa Obrony ZSRR [1] – pocisk w wersji W–870 nigdy nie ujrzał światła dziennego [1]. Nie nadano mu także spodziewanego oznaczenia 5W21N [5].
Do koncepcji rakiety z jądrową głowicą bojową dla S–200 powrócono podczas modernizacji systemu z wersji S–200W Wega (która pojawiła się krótko po S–200A Angara) do wersji S–200WM Wega–M. Jak wspomina M.Ł. Borodulin, uchwałą KC KPZR i Rady Ministrów ZSRR przyjęto jednolite oznaczenie kodowe (W–880) dla rakiet z ładunkiem konwencjonalnym i jądrowym, przy czym pociski z głowicami specjalnymi oznaczono dodatkowo literą N, tj. W–880N[1]. Rakieta w wersji 5W28 (W–880) systemu S–200WM Wega–M – w stosunku do użytkowanej w PWO od 1969 rokuwersji 5W21W (W–860PW) dla S–200W Wega – miała charakteryzować się bardziej wytrzymałą konstrukcją, zwiększonym zasięgiem i skuteczniejszym wykorzystaniem aparatury pokładowej. Wykonanie zadania powierzono МКБ Факел. Prace projektowe rozpoczęto w 1966 roku, pierwsze strzelania testowe przeprowadzono w 1971 roku, zaś trzy lata później 5W28 przyjęto na uzbrojenie – wraz ze zmodernizowanym systemem S–200WM Wega–M. Produkcję rakiet realizował leningradzki zakład nr 272.
W tym samym – 1974 – roku na wyposażenie PWO ZSRR trafiły także rakiety 5W28N (W–880N) uzbrojone w ładunki jądrowe o sile 25 kT TNT. Warto uświadomić sobie fakt, że głowice te miały większą moc niż bomby atomowe zrzucone w 1945 roku na Hiroszimę (13–15 kT TNT wg różnych źródeł) i Nagasaki (20–23 kT TNT). Były także silniejsze od głowic eksploatowanych ówcześnie rakiet W–760 systemu S–75M Wołchow (15 kT TNT). Pociski w wersji W–880 i W–880N charakteryzowały się zasięgiem rzędu 240–255 km i pułapem maksymalnym 40 km [5]. Były one niekompatybilne wstecz, co oznacza, że nie mogły ich używać jednostki wyposażone w starsze wersje systemu S–200 (S–200A Angara i S–200W Wega) [1].
Rakieta W–880N powstała oczywiście na bazie pocisku W–880, niemniej jednak w tym przypadku zastosowano opracowane specjalnie dla wersji N elementy wyposażenia o zwiększonej niezawodności, tj. GSN 5G24N, przyrząd licząco–decyzyjny 5E23AN, blok autopilota 5A43N, sterowane radiowo bezpieczniki 5E50N oraz pokładowe źródło zasilania (BIP) 5I47N. Rakiety 5W28N nie posiadały radiozapalnika, zaś ładunek bojowy był inicjowany komendą przekazywaną drogą radiową ze stacji naprowadzania.
Następny wariant rakiety z ładunkiem jądrowym o mocy 25 kT TNT – oznaczony 5W28MN (W–880MN) – powstał wraz z kolejną modernizacją systemu S–200 do wersji S–200D Dubna. W wersji S–200D pojawiła się istotna nowość – dokonano pełnej unifikacji rakiet, pociski W–880M (z ładunkiem konwencjonalnym) i W–880MN (z głowicą jądrową) były konstrukcyjnie identyczne (oczywiście za wyjątkiem ładunku bojowego); co więcej – możliwa była zamiana głowicy konwencjonalnej na nuklearną (i na odwrót). Podobnie jak w przypadku 5W28N, w wersji 5W28MN ładunek bojowy inicjowała komenda przekazywana drogą radiową, zaś rakieta nie posiadała zapalnika zbliżeniowego. Ponownie usprawniono działanie pokładowych źródeł zasilania (BIP), co przedłużyło czas pracy aparatury pokładowej na pasywnym odcinku lotu. Dalsza granica strefy ognia dla rakiet w wersji W–880M/MN wzrosła do 280 km (w warunkach „idealnych” nawet do 300 km).
Tablica 1. Rakiety z ładunkami specjalnymi systemu S–200 PWO ZSRR – zestawienie.
| Typ zestawu, (kod NATO) | Typ rakiety, kod zakładowy | Rodzaj ładunku bojowego, moc (TNT) | Granice strefy ognia [km] Bliższa | Granice strefy ognia [km] Dalsza | Granice strefy ognia [km] Dolna | Granice strefy ognia [km] Górna | Rozpoczęcie prac | Pierwszy start | W służbie |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| S–200A Angara (SA–5A Gammon) | W–870 | nuklearny 25 kT TNT | 17 | 160 | 1 | 35 | 1959 | – | – |
| S–200WM Wega–M (SA–5B Gammon) | W–880N 5W28N | nuklearny 25 kT TNT | 17 | 255 | 0,3 | 40 | 1966 | 1971 | 1974 |
| S–200D Dubna (SA–5C Gammon) | W–880MN 5W28MN | nuklearny 25 kT TNT | 17 | 300 | 0,3 | 40 | 1981 | 1983 | 1987 |
Export to Sheets
Prace modernizacyjne wspólnymi siłami wykonali konstruktorzy МКБ Факел i ОКБ leningradzkiego zakładu nr 272. Próby systemu S–200D Dubna z rakietami 5W28M (W–880M) rozpoczęto w 1983 roku i zakończono cztery lata później. Seryjną produkcję przerwano na początku lat 90. XX wieku. Do tego czasu wprowadzono do jednostek PWO ZSRR 15 dywizjonów systemu S–200D i wytworzono około 150 rakiet obydwu wersji (5W28M i 5W28MN).
3. Tropem „zapomnianych” stref
Na zdjęciach satelitarnych stanowisk niektórych jednostek PWO ZSRR uzbrojonych w zestawy S–200 dostrzec można tajemniczy obiekt. Ulokowany jest on zawsze w obszarze strefy technicznej (potoku technologicznego) pułku, często na jej uboczu. Podwójny „kordon” ogrodzenia z drutu kolczastego świadczy o szczególnym niegdyś znaczeniu budynku.
Jakiś czas temu w moje ręce trafił materiał zdjęciowy autorstwa Janka Savika, przedstawiający former Soviet nuclear warhead storage, czyli pozostałości magazynu głowic jądrowych. Wysoka jakość fotografii oraz dokładne wskazanie miejsca ich wykonania pozwoliły na rozwinięcie tego arcyciekawego wątku. Uwieczniony na zdjęciach magazyn przynależał ściśle do strefy technicznej nieistniejącego już pułku rakiet systemu S–200 w miejscowości Keila–Joa w Estonii. Poszczególne fragmenty puzzli zaczęły wreszcie układać się w logiczną całość.
Wymiary budynku oraz dostępna dokumentacja fotograficzna umożliwiają określenie przeznaczenia, funkcji i zawartości obiektu. Zastosowane środki ochrony (podwójne ogrodzenie) oraz usytuowanie względem pozostałych stanowisk (na uboczu, ale w bezpośrednim sąsiedztwie strefy technicznej) wskazują na jego specjalną zawartość. Według wszelkich danych magazyn–schron (nr nieustalony) wyposażony był w pojedynczy stelaż zmechanizowany 5Ja83, umożliwiający przechowywanie od 1 do 3 rakiet z głowicami nuklearnymi, co jest zgodne ze stosowaną w PWO ZSRR taktyką rozmieszczania w wydzielonych jednostkach do trzech pocisków z ładunkami specjalnymi – por. np. [7].
Rakiety przechowywano w pośredniej gotowości bojowej, co oznacza, że były one w pełni zmontowane, uzbrojone i częściowo napełnione powietrzem, zaś przed przekazaniem do dywizjonu ogniowego wymagały jedynie zaprawienia komponentami RMN (paliwem i utleniaczem) oraz dopełnienia powietrzem do ciśnienia przewidzianego instrukcjami eksploatacji.
4. Pytania bez odpowiedzi
Tyle o faktach. Pozostały domysły, niepotwierdzone informacje i przypuszczenia. Pytania bez odpowiedzi. Czy na potrzeby systemu S–200 dokonano adaptacji istniejącego ładunku RA–6 systemu S–75, czy zdecydowano się opracować nowe rozwiązanie? Na chwilę obecną dostępne źródła nie pozwalają wyjaśnić tej kwestii. Od 1949 roku przez ponad czterdzieści kolejnych lat na głównym poligonie atomowym w Semipałatyńsku (ros. Семипалатинск, Kazachska SRR) prowadzono niezliczone próby atomowe. Pojawiają się pogłoski, że dokonywano tam także detonacji głowic nuklearnych rakiet systemów przeciwlotniczych użytkowanych przez PWO ZSRR, m.in. S–200. Między 1949 a 1990 r. na obszarze całego Związku Radzieckiego odnotowano łącznie 715 wybuchów jądrowych, w tym 177 atmosferycznych. Ile z nich powiązanych było z programem S–200? Czy testowano kompletne rakiety W–880N, czy tylko ich głowice?
Być może w archiwach prywatnych PT Czytelników znajdują się (choćby szczątkowe i niekompletne) informacje (fotografie?) na ten temat. Chętnie podejmę dyskusję.
5. Zamiast zakończenia
Liczba rakiet systemu S–200 wyposażonych w głowice jądrowe nigdy nie została ujawniona, podobnie jak miejsca ich dyslokacji. Źródła zachodnie, m.in. [6], określają liczbę rakiet systemu S–200 z ładunkami specjalnymi wszystkich wersji na około 1100–1200 sztuk. Wartość ta wydaje się nieco przeszacowana. Pod koniec lat 80. XX wieku amerykańscy analitycy [2, 4] jako potencjalne obszary ulokowania pocisków w wersji specjalnej wskazywali m.in. północno–zachodnią część ZSRR (tzw. linia Tallina) oraz terytorium państw–sygnatariuszy Układu Warszawskiego. Ta ostatnia lokalizacja jest jednak mało prawdopodobna z uwagi na fakt, że jedynym użytkownikiem rakiet przeciwlotniczych W–880N i W–880MN były jednostki PWO ZSRR (stacjonujące poza obszarem państw satelickich); ponadto pierwsze dostawy PZR systemu S–200 do państw UW rozpoczęto dopiero w połowie lat 80., w odmianie eksportowej (S–200WE Wega–E), bez osprzętu i instrukcji niezbędnych do eksploatacji pocisków wersji N.
Na początku lat 90. XX wieku pojawiły się informacje sugerujące, że część rakiet strategicznych sił PWO zgromadzono w magazynach centralnych. W styczniu 1992 roku Borys Jelcyn zapowiedział redukcję połowy arsenału pocisków przeciwlotniczych wyposażonych w głowice jądrowe. Ze względu na wiek rakiety W–880N prawdopodobnie znalazły się na czele listy środków przeznaczonych do utylizacji.
6. Literatura
[1] Аминов C., Вестник ПВО; [2] Cochran T. B. i in., Nuclear Weapons Databook, Volume IV: Soviet Nuclear Weapons, Ballinger Press, Massachusetts 1989; [3] Ганин C., Коровин В. i in., Система–200, Техника и вооружение nr 11/2003; [4] Leighton M., Soviet Strategy toward Northern Europe and Japan [w:] Laird R.F., Hoffmann E.P., Soviet foreign policy in a changing world, Aldine Publishing Company, New York 1986; [5] Многоканальные стационарные зенитные ракетные комплексы войск ПВО [w:] Военный паритет; [6] Norris R., Arkin W., Nuclear Notebook: Estimated U.S. and Soviet/Russian nuclear stockpiles 1945–1994, Bulletin of the Atomic Scientists nr 6/1994; [7] Przęzak Z., Elaboracja rakiet W–760 PZR S–75M Wołchow.
Ten artykuł rzuca światło na niezwykle ważny, a często niedostępny temat rakiet przeciwlotniczych z głowicami jądrowymi w ZSRR. Czy chciałbyś dowiedzieć się więcej o strategicznych implikacjach posiadania takich systemów, czy może interesuje Cię, jak wyglądały procesy dekomisyjowania tych rakiet w praktyce?