Ten dokument szczegółowo opisuje historię eksportu radzieckich przeciwlotniczych zestawów rakietowych (PZR) oraz ich dostaw do Polski. Przedstawia również proces utylizacji wycofanych rakiet.
1. Historia eksportu PZR SA-75/SA-75M/SA-75MK Dwina (SA-2A/B/F)
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) rozpoczął eksport przeciwlotniczego uzbrojenia rakietowego w 1958 roku, dostarczając cztery zestawy PZR SA-75 Dwina do Chin, zaledwie rok po ich przyjęciu na uzbrojenie w ZSRR (1957 rok). W 1959 roku po dwa zestawy PZR trafiły do Albanii, Bułgarii, Czechosłowacji, NRD, Polski, Rumunii i Węgier – państw byłego Układu Warszawskiego (UW).
Największy eksport PZR (58 zestawów) nastąpił w 1962 roku, głównie do państw UW i Indonezji. Kolejny rekordowy rok to 1967, kiedy wyeksportowano 55 PZR, z czego 44 trafiły do Wietnamu. Łącznie, w latach 1958-1977, wyprodukowano na eksport 429 PZR SA-75 Dwina i S-75 Desna, w tym 31 zestawów szkolnych. Największymi odbiorcami były: Wietnam (98 PZR), Egipt (84 PZR), Płn. Korea (39 PZR) i Kuba (30 PZR).
Poniższa tabela przedstawia szczegółowe dane dotyczące eksportu PZR SA-75/SA-75M/SA-75MK Dwina (SA-2A/B/F) oraz S-75 Desna (SA-2C):
| Rok 19..: Eksport do: | 58 | 59 | 60 | 61 | 62 | 63 | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | Razem | | :——————– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :—- | | SA-75/SA-75M/SA-75MK Dwina (SA-2A/B/F) | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Albania | 1+1s | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 2 | | Algeria | | | | | | 1s | 2 | | | | | | | | | | | | | | 3 | | Afganistan | | | | | | 1s | 1 | 2 | | | | | | | | | | | | | 4 | | Bułgaria | 1+1s | 3 | 5 | 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | 16 | | Chiny | 3+1s | 2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 6 | | Cypr* | | | | | | | 2 | | | | | | | | | | | | | | 2 | | Czechosłowacja | 1+1s | 3 | 4 | 8 | 1s | | | | | | | | | | | | | | | | 18 | | Egipt | | | | | 18+2s | 9 | 2 | 8 | 10 | 3 | | | | | | | | | | | 52 | | Indie | | | | 1+1s | 6 | 5 | 6 | 1 | 2 | | | | | | | | | | | | 22 | | Indonezja | | | | 7+2s | | | | | | | | | | | | | | | | | 9 | | Irak* | | | | | | 1 | | | | | | | | | | | | | | | 1 | | Jemen | | | | | | | | | | | | | | | | | 4 | 4 | | | 8 | | Jugosławia | | | | 1+1s | 2 | 1 | 1 | | | | | | | | | | | | | | 6 | | Kuba | | | | | 24+6s | | | | | | | | | | | | | | | | 30 | | NRD | 1+1s | 3 | 8 | 8 | 1s | | | | | | | | | | | | | | | | 22 | | Płn. Korea | | | | 2 | | | 8 | 4 | | | 11 | 8 | | 6 | | | | | | | 39 | | Polska | 1+1s | 3 | 4 | 9+1s | | | | | | | | | | | | | | | | | 19 | | Rumunia | 1+1s | | 3 | 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | 11 | | Somali | | | | | | | | | | | 3 | | | | | | 4 | | | | 7 | | Sudan | | | | | | | | | | 1s | | | | 3 | | | | | | | 4 | | Syria | | | | | | | | | 24+1s | | | | | | | | | | | | 25 | | Węgry | 1+1s | 3 | 4 | 6 | | | | | | | | | | | | | | | | | 15 | | Wietnam | | | | | | 16+1s | 18+1s | 42+2s | 42 | | 1 | 2 | | | | | | | | | 98 | | S-75 Desna (SA-2C) | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | Egipt | | | | | | | | | | 20 | 12 | | | | | | | | | | 32 | | Razem | 4 | 16 | 15 | 28 | 58 | 36 | 74 | 64 | 4 | 55 | 14 | 10 | 3 | 13 | 3 | 12 | 12 | 0 | 0 | 4 | 429 |
* sprzedane do Egiptu w 1968 r. ** w tym 31 szkolnych zestawów rakietowych (w tabeli oznaczono literą s).
2. Historia eksportu PZR S-75M Wołchow (SA-2E)
W 1961 roku do uzbrojenia PWO ZSRR weszła zmodernizowana wersja PZR SA-75 Dwina, nazwana S-75M Wołchow. Od 1964 roku stała się ona nowym hitem eksportowym ZSRR.
W 1964 roku pierwsze partie S-75M Wołchow trafiły do państw UW, w sumie 22 PZR, z czego 10 do Polski, a pozostałe do Czechosłowacji (3 PZR), NRD (4 PZR) i Rumunii (4 PZR). Najwięcej PZR S-75M Wołchow (27) opuściło ZSRR w 1985 roku. Kolejnym rekordowym okresem eksportu (26 zestawów) był rok 1987, kiedy to głównymi odbiorcami były Wietnam (10 PZR) i Syria (5 PZR). Łącznie, w latach 1964-1987, wyprodukowano na eksport 359 PZR S-75M Wołchow. Głównymi odbiorcami były: Syria (53 PZR), Libia (39 PZR), Wietnam (36 PZR) i Irak (35 PZR).
Poniższa tabela przedstawia szczegółowe dane dotyczące eksportu PZR S-75M Wołchow (SA-2E):
| Rok 19..: Eksport do: | 64 | 65 | 66 | 67 | 68 | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | Razem | | :——————– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :—- | | Angola | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 3 | | 4 | | | | 7 | | Bułgaria | | | 2 | 1 | | | | 1 | | | | | 1 | | | | | | 1 | 1 | | 4 | | | 10 | | Czechosłowacja | 3 | 6 | | | | | 2 | | | | | | 2 | | | | | 1 | 2 | | | 2 | | | 18 | | Egipt | | | | | | | | | 8 | | | | | | | | | | | | | | | | 8 | | Etiopia | | | | | | | | | | | | | | 4 | | | | | | | | 3 | | | 7 | | Irak | | | | | | | | 4 | 3 | 4 | 4 | | 2 | 4 | 4 | 3 | | 3 | | 4 | | 3 | | 4 | 35 | | Jemen | | | | | | | | | | | | | 3 | | | 9 | | | | | 3 | | | | 15 | | Jugosławia | | 2 | | 2 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 1 | 5 | | Kuba | | | | | | | | | | | | | | | | | | 3 | | 3 | 5 | 3 | | 4 | 18 | | Libia | | | | | | | 1 | 2 | | | 8 | 4 | | 6 | | 3 | 4 | | 3 | | 9 | | 3 | 4 | 39 | | NRD | 4 | 4 | | | | | 4 | 1 | 4 | | | 2 | | | 2 | 6 | 2 | | | 1 | | | | | 30 | | Mongolia | 1 | | | | | 1 | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 2 | | Mozambik | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 3 | | | 3 | | Płn. Korea | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | 3 | | | 3 | | Polska | 10 | | 1 | 3 | 5 | 5 | 1 | | 1 | | 1 | | | | | | | | | | | | | | 27 | | Rumunia | 4 | 2 | | 1 | | | | | | | | | 1 | | 1 | | 1 | 1 | 1 | | | 2 | 3 | 3 | 23 | | Syria | | | | | | | | | 6 | 4 | 3 | | 9 | 3 | 6 | 13 | 7 | 6 | | 5 | 5 | | 5 | 53 | | Węgry | | | | | | | | | | | | | | 1 | 4 | | | 2 | 3 | | 3 | | 3 | | 13 | | Wietnam | | | | | | | | | | | 8 | 3 | 3 | | 4 | 8 | 10 | 3 | | 3 | 6 | | | 36 | | Razem | 22 | 12 | 2 | 34 | 7 | 12 | 4 | 15 | 11 | 22 | 13 | 19 | 20 | 20 | 11 | 20 | 23 | 24 | 19 | 27 | 22 | 27 | 30 | 29 | 359 |
3. Historia eksportu PZR S-125 Newa (SA-3A/B)
Pierwszy PZR S-125 Newa, i jedyny w 1969 roku, trafił do Polski. W 1970 roku kolejne 4 PZR S-125 Newa trafiły do Polski, a rekordowa liczba 40 PZR do Egiptu. Kolejnym rekordowym rokiem eksportu S-125 Newa był rok 1979, kiedy wyeksportowano 38 PZR, w tym 9 do Wietnamu i 8 do Libii.
Łącznie, w latach 1969-1989, wyprodukowano na eksport 531 PZR S-125 Newa. Głównymi odbiorcami w tym okresie były: Egipt (67 PZR), Indie (60 PZR), Irak (52 PZR) i Syria (47 PZR).
Poniższa tabela przedstawia szczegółowe dane dotyczące eksportu PZR S-125 Newa (SA-3A/B):
| Rok 19..: Eksport do: | 69 | 70 | 71 | 72 | 73 | 74 | 75 | 76 | 77 | 78 | 79 | 80 | 81 | 82 | 83 | 84 | 85 | 86 | 87 | 88 | 89 | Razem | | :——————– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :– | :—- | | Afganistan | | | | | | | 3 | | | | | | | | | | 3 | | | | | 6 | | Algeria | | | | | | | | | | | 4 | | 4 | | 4 | | | | | | | 12 | | Angola | | | | | | | | | 3 | 4 | | 5 | | 3 | | 3 | 6 | | | | | 24 | | Bułgaria | | | | 4 | 3 | | 1 | | 2 | | | | | | | | | | | | | 10 | | Czechosłowacja | | 1 | 2 | | 2 | 4 | 4 | 4 | | 4 | | | | | | | | | | | | 21 | | Egipt | | 40 | 8 | 3 | 16 | | | | | | | | | | | | | | | | | 67 | | Etiopia | | | | | | | | 3 | | | 4 | | | 4 | | | | | | | | 11 | | Finlandia | | | | | | | | | | 1 | | 2 | | | | | | | | | | 3 | | Indie | | | | | 4 | 8 | 4 | 4 | 4 | | 6 | 6 | | 6 | | 6 | 12 | | | | | 60 | | Irak | | 4 | | 2 | 3 | 9 | 3 | 3 | 2 | 5 | 3 | 4 | 8 | 6 | | | | | | | | 52 | | Jemen | | | | | | | | | | | | 3 | | 3 | | | 6 | | | | | 12 | | Jugosławia | | | | 4 | | 4 | 1 | | | 3 | | 1 | 2 | | | | | | | | | 15 | | Kambodża | | | | | | | | | | | | | | | 1 | | | | | | | 1 | | Kuba | | | | 4 | 4 | | | | | | 7 | 1 | | 9 | 3 | | 2 | | | | | 30 | | Laos | | | | | | | | 1 | | | 1 | | | | | | | | | | | 2 | | Libia | | | | 6 | 3 | 3 | 1 | 2 | 8 | 4 | 7 | 3 | 3 | 4 | | | | | | | | 44 | | Mali | | | | | | | 1 | | | 2 | | | | | | | | | | | | 3 | | Mozambik | | | | | | | | 4 | | | 3 | | | | | | | | | | | 7 | | NRD | | | 2 | | 2 | | | | | 1 | | 1 | 4 | | | | | | | | | 10 | | Peru | | | | | 7 | 4 | | | | | | | | | | | | | | | | 11 | | Płn. Korea | | | | | | | | | | | | | 3 | | | 3 | | | | | | 6 | | Polska | 1 | 4 | | | 4 | 4 | | 4 | 2 | | | 1 | | 2 | 2 | | | | | | | 24 | | Rumunia | | | | | | | | | | | | | | | 4 | | | | | | | 4 | | Somali | | | | | | | 3 | | | | | | | | | | | | | | | 3 | | Syria | | | 8 | 4 | | 3 | 3 | 6 | 3 | 6 | 3 | 4 | | 1 | | | | | | | | 47 | | Tanzania | | | | | 3 | 1 | 2 | | | | | | | | | | | | | | | 6 | | Węgry | | | | | | | 1 | 6 | | 1 | | | | | | | | | | | | 8 | | Wietnam | | | | 4 | 8 | | | | | | 9 | 3 | 1 | 3 | 3 | 6 | 3 | | 4 | | | 40 | | Razem | 1 | 44 | 13 | 19 | 32 | 21 | 37 | 18 | 33 | 36 | 38 | 30 | 34 | 19 | 27 | 22 | 27 | 30 | 29 | 18 | 35 | 531 |
W okresie od 1958 do 1989 roku, ZSRR wyeksportował łącznie 1319 PZR, biorąc pod uwagę tylko PZR SA-75 Dwina, S-75 Desna, S-75M Wołchow i S-125 Newa.
4. Historia eksportu PZR S-200WE Wega
Pierwszy doświadczalny start rakiety S-200 odbył się 27 lipca 1960 roku. Produkcja zestawu rozpoczęła się w zakładach ZSRR CzKW „Ałmaz” i MKW „Faken”, a głównym konstruktorem rakiety był P. Gruszin. Seryjna produkcja rakiet w Leningradzie ruszyła w 1965 roku. Zestaw S-200A „Angara” został wprowadzony na uzbrojenie wojsk obrony powietrznej ZSRR 22 lutego 1967 roku.
Na początku 1983 roku, 16 lat po przyjęciu na uzbrojenie w ZSRR, PZR S–200 po raz pierwszy opuścił ZSRR, trafiając do Syrii w postaci dwóch pułków S–200M. W 1984 roku syryjskie obsługi przejęły sprzęt, a S-200 trafił również do Bułgarii i NRD. W Polsce historia S-200WE zaczyna się w 1986 roku.
Poniższa tabela ilustruje dynamikę eksportu PZR S-200WE Wega:
| Rok: Eksport do: | 1984 | 1985 | 1986 | 1987 | 1988 | 1989 | 1990 | 1991 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Bułgaria | 1/2 | 1/2 | |||||||
| Czechosłowacja | 1/3 | 1/2 | 2/5 | ||||||
| Irak | 1/3 | 1/3 | 2/6 | ||||||
| Libia | 2/4 | 2/4 | 4/8 | ||||||
| NRD | 1/2 | 1/2 | 2/4 | ||||||
| Płn. Korea | 1/2 | 1/2 | 2/4 | ||||||
| Polska | 1/2 | 1/2 | |||||||
| Syria | 2/4 | 2/4 | 4/8 | ||||||
| Węgry | 1/2 | 1/2 | |||||||
| Razem | 4/8 | 4/9 | 2/4 | 1/2 | 2/4 | 3/6 | 2/5 | 1/3 | 19/41 |
Export to Sheets
W liczniku podano ilość pułków S-200WE, w mianowniku ilość kanałów celowania (dywizjonów ogniowych).
5. Historia dostaw rakiet przeciwlotniczych do Polski
Dostawy przeciwlotniczych zestawów rakietowych były nierozerwalnie związane z dostawami samych rakiet. W owych czasach operowano pojęciem jednostka ognia (j.o.), oznaczającą dwukrotne załadowanie amunicją magazynków. Dla PZR S-75M Wołchow, j.o. wynosiła 12 rakiet (sześć wyrzutni, dwukrotne załadowanie). Docelowo każdy dywizjon miał posiadać 4 j.o., czyli 48 rakiet. W Polsce, dla PZR SA-75 Dwina i S-75M Wołchow, normy te osiągnięto po około 10 latach dostaw.
Bilans dostaw rakiet do Polski wyglądał następująco:
- W-750 PZR SA-75 Dwina: 859 szt., ostatnia dostawa w 1972 roku.
- W-755 i W-759 PZR S-75M Wołchow: 1410 szt., ostatnia dostawa w 1988 roku.
- W-601P PZR S-125M Newa: 1386 szt., ostatnia dostawa w 1985 roku.
- W-880E PZR S-200WE Wega: 38 szt., ostatnia dostawa w 1987 roku.
Poniższa tabela przedstawia szczegóły dostaw w kolejnych latach:
| Rok dostawy do Polski | Ilość importowany rakiet dla PZR: | Razem |
|---|---|---|
| SA-75 Dwina | S-75M Wołchow | |
| W-750 | W-755 (W-759) | |
| 1959 | 30 | |
| 1960 | 66 | |
| 1961 | 196 | |
| 1962 | 52 | |
| 1963 | 90 | |
| 1964 | 150 | |
| 1965 | 120 | 68 |
| 1966 | 110 | |
| 1967 | 75 | 24 |
| 1968 | 96 | |
| 1969 | 168 | |
| 1970 | 238 | |
| 1971 | 130 | 60 |
| 1972 | 100 | 70 |
| 1973 | 26 | |
| 1974 | 104 | |
| 1975 | 200 | |
| 1976 | ||
| 1978 | ||
| 1979 | 21 | |
| 1980 | 27 | |
| 1985 | ||
| 1986 | ||
| 1987 | (24) | |
| 1988 | (24) | |
| Razem | 859 | 1362+(48) |
Export to Sheets
Część rakiet (507 szt.) została zużyta podczas strzelań poligonowych w latach 1960-1990. Do strzelań przeznaczano głównie rakiety po zakończeniu resursu dyżurowania, po uprzednich remontach. Z tej grupy wydzielano również rakiety szkolne do treningów obsługi.
6. Utylizacja rakiet
Po rozformowaniu dywizjonów uzbrojonych w PZR SA-75 Dwina i S-75M Wołchow, pozostałe rakiety i rakietowe materiały napędowe (paliwo i utleniacz) zostały poddane utylizacji.
Przykładowo, w kwietniu 2011 roku, utylizowano 48 rakiet W-759, które były ostatnimi dostawami dla PZR S-75M Wołchow w latach 1986 i 1987. Wśród nich znajdowały się 24 szt. z byłej 26. BR OP, 22 szt. z byłej 4. GBR OP i 2 szt. z 3. WBR OP. Utylizacja odbyła się w byłym 26. dywizjonie technicznym OP m. Bieszkowice. Proces obejmował demontaż przedziałów, korpusów aparatury pokładowej, zbiorników paliwa i utleniacza, okablowania, elementów automatyki oraz silników marszowych i startowych.
Czy interesuje Cię, jak te systemy ewoluowały po wycofaniu z użytku w Polsce, czy może chciałbyś poznać więcej szczegółów na temat współczesnej obrony przeciwlotniczej?