Home - strona główna WRiA.PL – “Wspomnienia ...”. Ppłk w st. spocz. mgr inż. Adam Wyderko.
Warszawa, 11 października 2019 r.
Ostatnia aktualizacja danych: 11.10.2019 r.


RADIOLOKACYJNA
STACJA ARTYLERYJSKA SON-4

(ros. Stancyja Orudijnoj Nawodki)





  Ppłk w st. spocz. mgr inż. Adam Wyderko:  
ppłk w st. spocz. Wyderko Adam

Ppłk w st. spocz. mgr inż. Adam Wyderko jest absolwentem Wojskowej Akademii Technicznej, Wydziału Mechanicznego - specjalność budowa samolotów i silników lotniczych.

W latach 1976-1988 był oficerem służby inżynieryjno-lotniczej w 32. Pułku Lotnictwa Rozpoznania Taktycznego i Artyleryjskiego (od styczna 1983 r. 32. PLRT), stacjonującym w Sochaczewie. Służbę w Wojskach Lotniczych zakończył na stanowisku dowódcy eskadry technicznej.

W następnych latach służył kolejno w Szefostwie Techniki Lotniczej (1988-1991), w Szefostwie Badań i Rozwoju Techniki Wojskowej (1991-1993), Departamencie Rozwoju i Wdrożeń MON (1993-2000) oraz w Departamencie Polityki Zbrojeniowej MON (2000-2006), gdzie był starszym specjalistą. Nadzorował z ramienia wojska prace badawczo-rozwojowe w zakresie techniki lotniczej, w tym m. in. opracowanie specjalistycznych wersji śmigłowca W-3 Sokół: W-3U Salamandra, W-3W, W-3RM Anakonda oraz W-3RR Procjon.
 



POWSTANIE I ROZWÓJ STACJI



W czasie drugiej wojny światowej najbardziej skutecznymi środkami obrony przeciwlotniczej były zintegrowane zestawy artyleryjskie składające się ze stacji radiolokacyjnej, przyrządu kierowania ogniem oraz armat przeciwlotniczych naprowadzanych automatycznie. Przykładem takiego rozwiązania był amerykański zestaw składający się z: radaru SCR-584B, kolumny celowniczej z dalmierzem optycznym, przelicznika balistycznego M9 oraz 90 mm armat przeciwlotniczych M1A1. Pod koniec wojny kilka radarów i przeliczników tego typu, wraz z dokumentacją techniczną, trafiło do Związku Radzieckiego w ramach programu Lend-Lease. W owym czasie Armia Czerwona nie posiadała takich zestawów rodzimej produkcji. Rozwój radzieckich systemów obrony przeciwlotniczej przebiegał w ten sposób, że poszczególne jego elementy: urządzenia do wykrywania i określania położenia celów, przyrządy kierowania ogniem i armaty opracowywano oddzielnie, a nie jako jeden kompleks. W efekcie systemy takie były złożone, a przede wszystkim nie osiągały optymalnych charakterystyk taktyczno-technicznych, w tym zwłaszcza w zakresie dokładności prowadzonego ognia.

10.07.1946 r. Rady Ministrów ZSRR wydała postanowienie, które nakazywało podjęcie prac badawczo-rozwojowych nad radio-przyrządowym zestawem do kierowania ogniem baterii 100 mm armat przeciwlotniczych KS-19. Projektowanie armaty rozpoczęto w Biurze Konstrukcyjnym Fabryki nr 8 jeszcze w czasie trwania wojny. Nowy kompleks o oznaczeniu RPK “Zenit” (ros. RadioPribornyj Kompleks) miał składać się z: radiolokacyjnej stacji artyleryjskiej SON-4 “Łucz” (Promień), elektromechanicznego przelicznika PUAZO-7 (ros. Pribor Uprawlenija Artillerijskim Zienitnym Ogniom) i zespołu zasilania energetycznego SPŁ-30. Aby skrócić czas niezbędny do opracowania i wdrożenia zestawu zrezygnowano z prac nad własnymi rozwiązaniami i postanowiono skopiować dostępne urządzenia amerykańskie. Stacja SON-4, będąca niemal wierną kopią radaru SCR-584B - produkowanego w firmie General Electric Company, powstawała w moskiewskim Instytucie Naukowo-Badawczym nr 20 (NII-20) Ministerstwa Uzbrojenia. Pracami kierował S. P. Rabinowicz. Radar amerykański był zabudowany w przewoźnej kabinie razem z urządzeniem do identyfikacji przynależności samolotów i mógł współpracować z jednym z czterech ówcześnie wykorzystywanych przeliczników balistycznych: M4, M7, M9 lub M10, rozmieszczonym w pewnej odległości od jego kabiny. W projekcie stacji SON-4 w miejsce urządzenia do identyfikacji samolotów przewidziano montaż przelicznika PUAZO. Początkowo planowano, aby w NII-10 Ministerstwa Przemysłu Stoczniowego skopiować elektromechaniczny przelicznik M9, którego układy liczące zasilane były prądem stałym. Instytut od wielu lat specjalizował się w projektowaniu i wytwarzaniu prototypów elektromechanicznych przeliczników balistycznych dla artylerii okrętowej, których układy liczące - w odróżnieniu od rozwiązań amerykańskich - były zasilane prądem przemiennym i wykorzystywały m. in. tzw. obrotowe transformatory. Inżynierowie z NII-10 nie posiadali jednak doświadczeń w opracowaniu przyrządów zasilanych prądem stałym. Przejście do konstruowania przyrządów z nowym rodzajem zasilania wymagało bardzo dużego nakładu pracy i czasu, a na to kierownictwo instytutu nie chciało się zgodzić. Ostatecznie w RPK “Zenit” zastosowano przelicznik PUAZO-7, którego opracowanie rozpoczęto w NII-10, pod kierownictwem A. P. Morozowa, jeszcze w czasie trwania wojny. Był to w pełni automatyczny przyrząd, w którym układy wyliczające były zasilane prądem przemiennym, a zadanie spotkania pocisku z celem rozwiązywano z wykorzystaniem elementów elektromechanicznych. Stację SON-4 wraz z przelicznikiem PUAZO-7 umieszczono w kabinie zamontowanej na dwuosiowej przyczepie APŁ. Zespół zasilania energetycznego rozmieszczono na osobnym dwuosiowym podwoziu.

Badania poligonowe prototypu stacji SON-4 prowadzono wiosną 1947 r. na 24. Naukowo-Doświadczalnym Poligonie Artylerii Przeciwlotniczej (24. NIZAP) w pobliżu m. Czkałow (od 1967 r. Orenburg). Próby wykazały, że stacja nie uzyskuje założonego zasięgu w trybie automatycznego śledzenia celu, co przede wszystkim było wynikiem obniżonego, w porównaniu do radaru SCR-584B, współczynnika względnej mocy odbieranego sygnału do mocy szumów i było następstwem m.in.: obniżonej dobroci i gorszej stabilności klistronu, gorszych charakterystyk diod mieszających w odbiorniku, nadmiernych szumów wytwarzanych przez wzmacniacze elektromaszynowe. Wykrycie i usunięcie wymienionych wad wymagało od konstruktorów dużo pracy i czasu, ale ostatecznie wszystkie trudności zostały pokonane.

Kompleks “Zenit” wraz z baterią 100 mm armat przeciwlotniczych KS-19 został przedstawiony do badań państwowych w lipcu 1947 r. Badania trwały niemal dwa lata i przebiegały z dużymi trudnościami spowodowanymi w głównej mierze brakiem kompatybilności układów synchronicznego przekazywania, służących do przesyłania bieżących współrzędnych celu ze stacji SON-4 do przelicznika PUAZO-7 oraz wyprzedzonych współrzędnych celu z przelicznika PUZAO-7 do napędów nadążnych armat KS-19. Problemy stwarzał także sam przelicznik PUAZO-7, który w porównaniu do ówcześnie najnowszych przeliczników amerykańskich M9 i M10 posiadał gorsze charakterystyki dynamiczne, spowodowane mniejszymi możliwościami zespołów wyliczających i mniej precyzyjnymi wewnętrznymi układami śledzącymi. Próby ujawniły także inne nieprawidłowości, w tym m. in.: zgodność częstotliwości rezonansowych układów śledzących stacji SON-4 i przyrządu PUAZO-7, dużą bezwładność układów śledzących przyrządu, niedostateczną filtrację przez obwody wejściowe przyrządu sygnałów wyjściowych z radiolokatora, brak płynności w wypracowaniu przez przyrząd danych wyjściowych - w odniesieniu do celów grupowych. Największym mankamentem przelicznika były jednak jego ograniczone możliwości obliczeniowe, które powodowały, że graniczne wartości wyprzedzonej odległości poziomej i wysokości celu nie zapewniały wykorzystania balistycznych możliwości armat KS-19.

Ostatecznie w 1950 r., po wprowadzeniu kolejnych zmian, kompleks “Zenit” został przyjęty do uzbrojenia i stał się pierwszym radzieckim radio-przyrządowym zestawem mającym wiele zalet w porównaniu do ówcześnie użytkowanych optyczno-przyrządowych urządzeń. Wcześniej, bo w 1949 r. wyprodukowano partię próbną RPK “Zenit”. Początkowo seryjne stacje SON-4 wytwarzano w Fabryce nr 304 w Kuncewie. W 1950 r., gdy w zakładzie rozpoczęto przygotowania do seryjnej produkcji stacji radiolokacyjnych B-200 przeznaczonych do naprowadzania rakiet przeciwlotniczych systemu S-25 “Bierkut”, wytwarzanie stacji SON-4 przeniesiono do Fabryki nr 356 w Swierdłowsku. Stacje produkowano również w Fabryce nr 297 w m. Joszkar-Oła.

Opracowanie i wdrożenie do produkcji seryjnej stacji SON-4 było bardzo ważnym etapem rozwoju radzieckiej radiolokacji. W porównaniu do wcześniejszych radzieckich radarów artyleryjskich typu “Turmalin” (1943 r.), “Neptun” (1944 r.), “Chrustal” (1944 r.) pracujących na fali o długości 1,5 m, czy też typu SON-2a (1943 r.) wykorzystującego fale o długości 4 m, stacja SON-4 pracowała na 10 cm zakresie fal, co pozwalało jej na określanie położenia celu z dużo większą dokładnością. Ponadto nowy radar umożliwiał automatyczne śledzenie celu we współrzędnych kątowych.

W trakcie produkcji seryjnej stację SON-4 przystosowano do współpracy z przelicznikami PUAZO-3 i PUAZO-6, co umożliwiło kierowanie ogniem baterii wyposażonych w armaty przeciwlotnicze kal. 85 mm wz. 1939 r. (52-K i KS-12), wz. 1944 r. (KS-1) lub KS-18A.

W późniejszym okresie w moskiewskim NII-5 Akademii Nauk Artyleryjskich stację SON-4 poddano modernizacji w celu zwiększenia jej odporności na zakłócenia. W przypadku pojawienia się aktywnych zakłóceń szumowych możliwa była zmiana częstotliwości roboczej stacji na inną, wybraną spośród czterech wcześniej zaprogramowanych. Zmodernizowana stacja otrzymała oznaczenie SON-4A “Proswiet” (Przebłysk).



Stacja SON-4 w położeniu marszowym. Rysunek pochodzi z instrukcji stacji (CAW WBH).
 

Stacja SON-4 była produkowana także w Polsce. W maju 1953 r. Wydzielone Laboratorium Konstrukcyjne (TL) przy Zakładach Radiowych im. M. Kasprzaka w Warszawie otrzymało licencyjną dokumentację techniczną stacji, egzemplarz wzorcowy oraz części składowe niezbędne do wykonania trzech kolejnych urządzeń. W styczniu 1955 r., już w Zakładach Radiowych T-1 - powstałych w 1954 r., zakończono budowę pierwszego prototypu z oryginalnych radzieckich zespołów i części, a w grudniu tego samego roku drugiego prototypu z elementów wykonanych w kraju. W 1956 r. Zakłady Radiowe T-1 przekształcono w Warszawskie Zakłady Radiowe RAWAR. W latach 1956-1957 w WZR RAWAR wyprodukowano ogółem 31 szt. stacji SON-4. Stacja SON-4 była pierwszym radarem wdrożonym do produkcji seryjnej w polskim przemyśle radiotechnicznym.

Istotnym mankamentem RPK “Zenit” był brak w jego składzie dalmierza optycznego. Na początku lat 50. w Głównym Zarządzie Artylerii podjęto decyzję o wyposażeniu kompleksu w optyczną kolumnę celowniczą. Rozwiązanie to miało zwiększyć dokładność pracy kompleksu, zwłaszcza podczas zwalczenia grupowych celów powietrznych, oczywiście wyłącznie w warunkach wzrokowej ich widoczności. W takim przypadku, podczas pracy bojowej odległość celu miała określać stacja SON-4, a współrzędne kątowe kolumna celownicza wyposażona w najdokładniejszy ówcześnie w ZSRR dalmierz stereoskopowy DN-5. Obsługa dalmierza: celowniczy azymutu, celowniczy kąta położenia celu i dalmierzysta pracowała siedząc, co znacznie zwiększało dokładność wyznaczanych współrzędnych. Opracowanie kolumny celowniczej oznaczonej WK-70 zlecono NII-20. Głównym konstruktorem został wyznaczony K. N. Bogdanow. Projekt techniczny urządzenia opracowano w terminie do 19 lipca 1954 r., a na początku 1956 r. w Fabryce nr 349 w Leningradzie zakończono budowę prototypu. Badania poligonowe RPK “Zenit” wraz z kolumną celowniczą WK-70 prowadzono od 15 sierpnia 1956 r. do 15 sierpnia 1957 r. na 24. NIZAP. Wykonane próby potwierdziły spełnienie przez prototyp założonych wymagań w zakresie dokładności celowania, jednak komisja państwowa nie rekomendowała przyjęcia kolumny celowniczej WK-70 do uzbrojenia. Okazało się bowiem, że połączenie układu synchronicznego przekazywania danych z kolumny celowniczej do PUAZO-7 wymagało każdorazowo dodatkowych regulacji, co znacznie wydłużało czas niezbędny do rozwinięcia całego kompleksu. W tych okolicznościach podjęto decyzję o przystosowaniu kompleksu “Zenit” do współpracy z przelicznikiem PUAZO-6 wyposażonym w dalmierz stereoskopowy D-49, przyjętym do uzbrojenia w grudniu 1954 r. i produkowanym seryjnie.



Stacja SON-4 z kolumną antenową przygotowaną do pracy. Zdjęcie pochodzi z albumu naziemnego sprzętu radiolokacyjnego (CAW WBH).
 

PRZEZNACZENIE I BUDOWA STACJI

 

Stacja SON-4 była przeznaczona do wykrywania celów powietrznych i do dokładnego określania bieżących współrzędnych jednego z nich. Określane przez stację współrzędne celu: azymut β, kąt położenia ε i odległość pochyła (skośna) D po odpowiednim ich przekształceniu, z układu sferycznego wykorzystywanego w stacji radiolokacyjnej w układ prostokątny dogodny dla przelicznika, były automatycznie przekazywane do przyrządu PUAZO-7. Przelicznik wypracowywał dane do strzelania: wyprzedzony azymut βw, kąt podniesienia φ i nastawę zapalnika z, które następnie przesyłano do baterii armat przeciwlotniczych KS-19.

W stacji przewidziano trzy rodzaje pracy: obserwacji okrężnej, ręcznego sterowania anteną i automatycznego śledzenia celu we współrzędnych kątowych. Pierwszy rodzaj pracy wykorzystywano do wykrywania celów i ich obserwacji w przestrzeni na wskaźniku obserwacji okrężnej. Drugi rodzaj pracy służył do wykrywania celów w określonym sektorze obserwacji i do ręcznego ich śledzenia przed przejściem do śledzenia automatycznego. Przy tym rodzaju pracy stacja umożliwiała przybliżone określenie wartości azymutu, kąta położenia i odległości pochyłej celu. Trzeci rodzaj pracy stosowano do dokładnego określania bieżących współrzędnych śledzonego celu: azymutu i kąta położenia - automatycznie, odległości pochyłej - ręcznie lub półautomatycznie.

Rozmieszczenie wyposażenia w kabinie przyczepy APŁ. Wzdłuż tylnej ściany kabiny ustawiono konsolę operacyjną. Pośrodku kabiny, obok konsoli operacyjnej, znajdowała się podnoszona platforma z umieszczoną na niej podstawą anteny. W położeniu marszowym platforma wraz z anteną znajdowała się wewnątrz kabiny. Przy rozwijaniu do pracy bojowej platforma była podnoszona na wysokość dachu kabiny, za pomocą specjalnego podnośnika śrubowego. Z przodu od podnośnej platformy, przy prawej ścianie kabiny ustawiono szafę mieszczącą modulator, generator magnetronowy i zespół oscylatora lokalnego, a naprzeciw niej przy lewej ścianie prostownik wysokonapięciowy. Za modulatorem wzdłuż prawej ściany kabiny umieszczony był regulator napięcia, główny wyłącznik sieciowy (na ścianie) i piec grzewczy. W przednim prawym rogu kabiny znajdowały się wzmacniacze elektromaszynowe i automatyczny osuszacz powietrza. Na lewej ścianie obok prostownika wysokonapięciowego został umieszczony pulpit sterowania. Pośrodku, przy przedniej ścianie kabiny ustawiony był przyrząd PUAZO-7. Pod konsolą operacyjna ustawiono urządzenie do przeliczania współrzędnych.



Rozmieszczenie aparatury w kabinie stacji. Rysunek pochodzi z instrukcji stacji (CAW WBH).
 

1 - automatyczny osuszacz powietrza i wzmacniacze elektromaszynowe, 2 - przewód suchego powietrza, 3 - piec grzewczy, 4 - główny wyłącznik sieciowy, 5 - regulator napięcia, 6 - opornik, 7 - otwory wentylacyjne, 8 - szafa modulatora, generatora magnetronowego i zespołu oscylatora lokalnego, 9 - złącza kolanowe linii przesyłowej, 10 - kanał na kable, 11 - zewnętrzne tablice rozdzielcze (lewa - do podłączenia kabla zasilającego z SPŁ-30, prawa - do podłączenia centralnej skrzynki rozdzielczej), 12 - lampa oświetlenia awaryjnego, 13 - amortyzatory konsoli, 14 - oscylograf katodowy ŁJ-125, 15 - urządzenie do przeliczania współrzędnych, 16 - aparaty telefoniczne, 17 - konsola operacyjna, 18 - podstawka z wentylacyjnym urządzeniem do ogrzewania konsoli operacyjnej, 19 - rezonator echa, 20 - śruby mocujące, 21 - kable antenowe, 22 - podstawa anteny z reflektorem, 23 - płyta zaciskowa, 24 - kanał na kable do skrzynki wyłączników, 25 - podnośna platforma, 26 - śruby podnoszące, 27 - szafa prostownika wysokonapięciowego, 28 - skrzynie z częściami zamiennymi, 29 - pulpit sterowania, 30 - gaśnica, 31 - schodki, 32 - ekran z wentylatorem, 33 - główki antenowe, 34 - przelicznik PUAZO-7, 35 - antena rezonatora echa, 36 - przyrząd do badania lamp.



Konsola operacyjna. Rysunek pochodzi z instrukcji stacji (CAW WBH).
 

1 - pulpit sterowania anteną, 2 - zespół selsynów odbiorczych, 3 - zespół wskaźników odległości, 4 - główny wzmacniacz, 5 - zespół pomiaru odległości, 6 - zespół śledzenia w azymucie i kącie położenia, 7 - zespół automatycznego śledzenia, 8 - zasilacz układu pomiaru odległości, 9 - zasilacz wzbudzenia silników obrotu anteny, 10 - zespół wskaźników zerowych, 11 - zespół wskaźników położenia anteny, 12 - zasilacz odbiornika, 13 - zasilacz układu półautomatycznego śledzenia, 14 - zasilacz wskaźnika obserwacji okrężnej, 15 - zespół podstawy czasu wskaźnika obserwacji okrężnej, 16 - zespół sterowania anteną, 17 - zespół stałej prędkości, 18 - wskaźnik obserwacji okrężnej, 19 - przycisk włączania i wyłączania wysokiego napięcia nadajnika, 20 - urządzenie do przeliczania (przekształcania) współrzędnych.




 

Aparatura stacji SON-4 składała się z następujących głównych układów: nadawczego, antenowo-przesyłowego, odbiorczego, pomiaru odległości, obserwacji okrężnej, sterowania anteną, przekazywania danych i zasilania.

Układ nadawczy służył do wytwarzania impulsów o dużej mocy w zakresie pasma o częstotliwości od 2 700 MHz do 2 860 MHz, uzyskiwanego dzięki wykorzystaniu wymiennych magnetronów. Magnetrony w zależności od ich częstotliwości roboczej należały do czterech grup oznaczonych odpowiednio: MI-18, MI-19, MI-20 i MI-21. W komplecie stacji znajdowały się cztery magnetrony, każdy należący do innej grupy, dobrane tak, aby ich częstotliwości robocze różniły się co najmniej o 30 MHz. Poszczególnym grupom magnetronów odpowiadały następujące podzakresy częstotliwości:




 

Układ nadawczy składał się z: podmodulatora, modulatora, generatora magnetronowego oraz prostownika wysokonapięciowego i był zamontowany w dwóch szafach. Do podmodulatora były doprowadzane impulsy wyzwalające, wytwarzane w czasosterze zespołu pomiaru odległości. Amplituda tych impulsów wynosiła około 15 V, czas trwania 1,5 µs, a czas powtarzania 1 249 Hz. Pod wpływem impulsów wyzwalających podmodulator kształtował prostokątne impulsy o czasie trwania 0,8 µs i amplitudzie 2 800 V. Impulsy te były następnie doprowadzane do modulatora, który pracował jako elektronowy wyłącznik dużej mocy i włączał napięcie anodowe 22 kV na generator magnetronowy na 0,8 µs oraz wyłączał je na 800 µs. Generator magnetronowy składał się ze specjalnej lampy generacyjnej - magnetronu wielownękowego i stałego magnesu, między biegunami którego umieszczono magnetron. W rezultacie magnetron wytwarzał drgania wielkiej mocy w postaci impulsów o czasie trwania 0,8 µs i częstotliwości powtarzania 1 249 Hz. Częstotliwość drgań wytwarzanych przez magnetron wynosiła ok. 2 800 MHz, moc w impulsie ok. 250 kW. Drgania wytwarzane przez magnetron były przekazywane do układu antenowo - przesyłowego. Prostownik wysokiego napięcia służył do zasilania generatora magnetronowego napięciem 22 kV.

Układ antenowo-przesyłowy był przeznaczony do przesyłania energii elektromagnetycznej od generatora magnetronowego do anteny i wypromieniowania jej w postaci wąskiej wiązki w przestrzeń, a także do odbioru odbitych impulsów i doprowadzenia ich na wejście odbiornika. W stacji wykorzystywano jedną anteną zarówno do odbioru, jak i do nadawania. W skład układu antenowo-przesyłowego wchodziły następujące zasadnicze zespoły: linia przesyłowa (falowodowa) wysokiej częstotliwości, przełącznik antenowy nadawanie-odbiór oraz antena składająca się z parabolicznego reflektora i główki antenowej. W główce antenowej znajdował się element promieniujący umieszczony w pobliżu ogniska parabolicznego reflektora. W celu zapewnienia wysokiej dokładności śledzenia celu oś promieniowanej wiązki była odchylona od geometrycznej osi anteny o kąt 1,25°, zaś sama wiązka promieniowania podczas pracy stacji wirowała nieprzerwanie wokół geometrycznej osi anteny z prędkością 24 obr./s. Oś promieniowanej wiązki tworzyła w przestrzeni, podczas obrotów, stożek o kącie równym 2,5°. System antenowy tworzył paraboliczny reflektor o średnicy 1,83 m z niesymetrycznym wirującym promiennikiem, zapewniający okrężna obserwację - w trybie poszukiwania celu i jego automatyczne śledzenie we współrzędnych kątowych - w trybie śledzenia. Szerokość charakterystyki kierunkowej anteny wynosiła 3,5-4,6°. Prawidłową pracę układu antenowo-przesyłowego zapewniał automatyczny osuszacz powietrza, umieszczony w przednim prawym narożniku kabiny. Podczas pracy stacji osuszacz dostarczał do wnętrza falowodu suche powietrze pod ciśnieniem 0,35 at. zabezpieczając go przed wilgocią i ewentualnością wystąpienia wewnętrznych wyładowań. Środkiem osuszającym w urządzeniu był żel krzemionkowy.

Układ odbiorczy służył do odbioru odbitych od celu impulsów, wzmocnienia ich do wielkości niezbędnej do prawidłowego działania wskaźników odległości i obserwacji okrężnej oraz normalnej pracy układów sterowania anteną przy automatycznym śledzeniu. Odbiornik stacji typu superheterodynowego składał się z: heterodyny wykorzystującej klistron, detektora, wzmacniaczy - wstępnego, głównego oraz wizyjnego, a także bloku zasilania. Główny wzmacniacz posiadał dwa kanały. Kanał pierwszy - odległości zapewniał zobrazowanie odebranych impulsów na dwóch wskaźnikach odległości oraz wskaźniku obserwacji okrężnej. Kanał drugi - automatycznego śledzenia dostarczał sygnały niezgodności do układu automatycznego śledzenia kątowego.

Układ pomiaru odległości pozwalał na ciągłe i dokładne określanie pochyłej (skośnej) odległości celu i składał się z: zespołu pomiaru odległości, zespołu wskaźników odległości oraz zasilacza. Ponadto układ synchronizował pracę nadajnika, odbiornika i układu obserwacji okrężnej. Dzięki zastosowaniu super wąskiego bramkowania impulsów selekcji celów osiągnięto wysoką rozdzielczość celów (rozróżnialność w odległości) wynoszącą 125 m. Zespoły układu były zabudowane w konsoli operacyjnej. Zespół wskaźników odległości składał się z dwóch wskaźników przybliżonej i dokładnej odległości z kołowymi podstawami czasu i elektromechanicznego systemu służącego do śledzenia wybranego celu w odległości i przesyłania danych do przelicznika PUAZO-7.

Układ obserwacji okrężnej był przeznaczony do wykrywania celów w strefie przeszukiwanej, ich obserwowania oraz do przybliżonego określania współrzędnych. Układ składał się z: zespołu wskaźnika obserwacji okrężnej, zespołu podstawy czasu wskaźnika obserwacji okrężnej, selsynu - transformatora azymutalnej podstawy czasu oraz zespołu zasilania układu. Podstawowym elementem wskaźnika obserwacji okrężnej była lampa oscyloskopowa z długim czasem poświaty. Na ekranie lampy operator obserwował sygnały odbite od celów i mógł bezpośrednio określić dwie współrzędne celu: odległość pochyłą i azymut. Wskaźnik obserwacji okrężnej nie umożliwiał bezpośredniego odczytania kąta położenia celu. Operator mógł go określić w przybliżeniu posługując się wskazaniami wskaźnika kąta położenia w zespole wskaźników położenia anteny.

Układ sterowania anteną umożliwiał sterowanie obrotami anteny w trzech rodzajach pracy: ręcznego sterowania, okrężnego automatycznego poszukiwania i automatycznego śledzenia celu w azymucie i kącie położenia. We wszystkich rodzajach pracy obroty anteny w dwóch płaszczyznach zapewniały wzmacniacze elektromaszynowe oraz dwa silniki elektryczne. Ręczne sterowanie obrotami anteny w azymucie i kącie położenia uzyskiwano za pomocą ręcznych pokręteł układu sterowania. Przy okrężnym automatycznym poszukiwaniu antena obracała się w azymucie z prędkością 6 obr./min. Podczas automatycznego śledzenia celu antena obracała się w azymucie i kącie położenia w ślad za poruszającym się celem. Kolumna antenowa zapewniała niegraniczone obracanie reflektora w azymucie, wahania reflektora w kącie położenia od - 7° do + 90°, a także obracanie napędów selsynów azymutu i kąta położenia. Kolumna antenowa składała się z: napędu azymutu, zbieracza prądu, osłony przedziału azymutalnego, obudowy mechanizmu kąta położenia, napędu kąta położenia, reflektora, napędu selsynów. Na kolumnie umieszczono także część układu antenowo-przesyłowego z generatorem napięć wzorcowych i wirującą główką antenową. Do przestawiania kolumny antenowej z położenia marszowego w bojowe i na odwrót służyła podnośna platforma. W położeniu marszowym platformę z urządzeniem antenowym opuszczano do wnętrza kabiny, ustalano na czterech amortyzatorach i mocowano czterema nakrętkami zaciskowymi. Właz dachu w położeniu marszowym był zakryty. Podnoszenie i opuszczanie platformy odbywało się na czterech śrubach pociągowych za pomocą mechanizmu napędowego wprawianego w ruch przez silnik elektryczny o mocy 1 kW.



Kolumna antenowa. Foto: Internet.
 

Układ przekazywania danych służył do automatycznego przekształcania i ciągłego przekazywania współrzędnych celu określonych przez stację do przelicznika PUAZO-7, wskaźników i selsynów znajdujących się w konsoli operacyjnej stacji, a także do innych urządzeń poza stacją. Dodatkowo układ umożliwiał odbiór danych ze stacji radiolokacyjnej wstępnego poszukiwania.

Do przelicznika PUAZO-7 umieszczonego w kabinie stacji były przekazywane, po przekształceniu w przeliczniku współrzędnych, następujące dane określające położenie celu i szybkość jego ruchu: azymut - przybliżona i dokładna wartość (βg i βt), wysokość (H), odległość pozioma (d) oraz szybkość zmian azymutu (φβ).

Do konsoli stacji były przekazywane dane charakteryzujące położenie anteny: przybliżone wartości azymutu i kąta położenia - do zespołu wskaźników położenia anteny oraz dokładne wartości azymutu i kąta położenia - do zespołu selsynów odbiorczych.

Do reflektora i do PUAZO “Dublera” (np. współpracującego przelicznika PUAZO-6-12 - schemat poniżej), które mogły być połączone linią synchronicznego przekazywania z SON-4, stacja przesyłała następujące dane: azymut celu - przybliżoną i dokładną wartość (βg i βt); kąt położenia celu - przybliżoną i dokładną wartość (εg i εt) oraz skośną odległość celu - przybliżoną i dokładną wartość (Dg i Dt).

Układ przekazywania danych stacji SON-4 umożliwiał także odbiór danych ze stacji radiolokacyjnych wstępnego poszukiwania (P-8 lub P-10) przesyłanych za pomocą linii synchronicznego przekazywania, w tym przybliżone i dokładne wartości: azymutu celu (βg i βt), kąta położenia celu (εg i εt) i wysokości celu (Hg i Ht).



Schemat rozmieszczenia baterii 85 mm i 100 mm armat przeciwlotniczych przy współpracy przelicznika PUAZO-6-12 ze stacją SON-4. Rysunek pochodzi z instrukcji przelicznika PUAZO-6 (CBW).
 

Układ zasilania zapewniał dostarczanie energii elektrycznej dla całej aparatury stacji. Źródłem energii elektrycznej była przewoźna stacja zasilania SPŁ-30 o mocy 30 kW, zamontowana w kabinie dwuosiowej przyczepy. Stacja wytwarzała trójfazowy prąd przemienny o napięciu 127 V i częstotliwości 50 Hz, a także prąd stały o napięciu 220 V wykorzystywany do zasilania wybranych układów przelicznika PUAZO-7. Stacja SON-4 mogła być również zasilana z przemysłowej sieci prądu trójfazowego o napięciu 220 V, za pośrednictwem stacji SPŁ-30.

 

PRZELICZNIK PUAZO-7

Przelicznik PUAZO-7 był elektromechanicznym urządzeniem przeznaczonym do ciągłego wypracowania i przesyłania do baterii 100 mm armat przeciwlotniczych KS-19 danych do strzelania: azymutu wyprzedzonego βw, kąta podniesienia φ i nastawy zapalnika z. Jeden przyrząd obsługiwał jedną baterię liczącą od czterech do ośmiu armat. Komplet PUAZO-7 składał się z: przelicznika współrzędnych, przyrządu centralnego (przelicznika balistycznego), bloku bareterów (lamp oporowych) i układu synchronicznego przekazywania. Konstrukcja przelicznika umożliwiała wprowadzanie poprawek uwzględniających: prędkość wiatru, odległość PUAZO-7 od środka baterii (rozwarcie, baza), zmianę prędkości początkowej pocisku, zmianę gęstości powietrza oraz czas załadowania naboju.




 



Ogólny wygląd PC PUAZO-7. Foto: Internet.
 

Bibliografia:

  • Album naziemnego sprzętu radiolokacyjnego. MON. Warszawa 1969 r. CAW WBH;
  • Instrukcja artylerii. Radiolokacyjna stacja artyleryjska SON-4. Część I. Budowa i działanie stacji. MON. Warszawa 1957 r. CAW WBH;
  • Instrukcja artylerii. Radiolokacyjna stacja artyleryjska SON-4. Część I. Budowa i działanie stacji. Album rysunków. MON. Warszawa 1958 r. CAW WBH;
  • Instrukcja uzbrojenia. Przelicznik artyleryjski PUAZO-6. Cz. I. Budowa, zasada działania i eksploatacji. Wydawnictwo MON 1962 r. CBW;
  • Istorija otieczestwiennoj radiołokacyi. Moskwa 2015 r.;
  • Praca zbiorowa. Prace Przemysłowego Instytutu Telekomunikacji. Warszawa 2003 r.;
  • Radiołokacyonnaja stancyja orudijnoj nawodki SON-4. Moskwa 1965 r.;
  • Stacje radiolokacyjne artylerii przeciwlotniczej. Podręcznik. MON. Warszawa 1963 r. CAW WBH;
  • Sztarski M. R. - Radary. Warszawa 1981 r.

CAW WBH - Album (instrukcja) pochodzi z zasobów Centralnego Archiwum Wojskowego Wojskowego Biura Historycznego.

CBW - Instrukcja pochodzi ze zbiorów Centralnej Biblioteki Wojskowej.


Żołnierzy, którzy eksploatowali stacje SON-4, SON-9/-9A/-9AK, STRZAŁA lub RPK-1 Waza, uprzejmie proszę o kontakt mailowy na adres: aww1001@wp.pl


[ Na początek strony...]